Một sự đau của nhà văn Ngọc Giao

Đăng ngày: 11:11 08-05-2011

Thư mục: PXN viết (VH-XH)

Tôi biết nhà văn Ngọc Giao (1911-1997) vào cuối thập niên 80 thế kỷ trước. Những năm 1989 – 1992, Viện văn học hồi đó do giáo sư Phong Lê làm Viện trưởng liên tiếp tổ chức các cuộc hội thảo khoa học về những tác gia quan trọng của giai đoạn văn học 1932 – 1945 mà số phận có nhiều uẩn khúc, thăng trầm. Trong một cuộc hội thảo như thế, có lẽ là trong hội thảo về Vũ Trọng Phụng nhân năm mươi năm mất, Ngọc Giao đã xuất hiện. Ông từ trong cõi im lặng văn chương bước ra (mặc dù ông sống cõi đời ở ngay Hà Nội). Đó là dịp đầu tiên tôi nghe tên ông, bắt đầu đọc văn ông, và tiếp xúc với ông. Dạo đó tôi đang làm việc ở Ban văn học Việt Nam hiện đại, nhà lại ở bên hông cơ quan, nên mỗi lần nhà văn Ngọc Giao đến Viện Văn học ông thường gặp tôi và rồi hay ghé vào nhà tôi. Nhà văn già (khi đó ông đã ngoài tám mươi tuổi) với nhiều nỗi niềm nhân thế, văn chương chôn chặt trong lòng mấy chục năm khuất lấp, gặp thời đổi mới của đất nước được dịp phơi mở, có rất nhiều chuyện muốn nói, cần nói, lại sẵn tôi cũng hay chuyện, ham chuyện, muốn tìm hiểu văn học sử hiện đại một giai đoạn đã qua, thế nên tự nhiên mà nhà văn Ngọc Giao và tôi có một quan hệ bác cháu thân mật. Những lần gặp nhau đều là ông đạp xe từ nhà riêng ở Trung Tự đến 20 Lý Thái Tổ, khi thì ông làm việc với giáo sư viện trưởng, khi thì ông chỉ gõ cửa nhà tôi.

Trong những cuộc gặp nhau, nhà văn Ngọc Giao hay tặng tôi những văn bản văn học, khi là bút tích bản dịch tiếng Pháp của ông bài thơ “Giã từ” của Xuân Diệu viết trước lúc mất, khi là tạp chí Bông trangcủa hội văn nghệ tỉnh Sông Bé có đăng bài phỏng vấn nhà văn Nguyễn Đình Thi nói thật những chuyện trắc trở quanh các vở kịch của ông. (Đây là một tài liệu quý, một khoảnh khắc bộc bạch rất thật mình của Nguyễn Đình Thi, nhất là quanh vở kịch “Nguyễn Trãi ở Đông Quan”, mà chẳng hiểu sao hồi ấy một tờ báo ở miền đông Nam Bộ lại hỏi chuyện được ông). Nhưng chủ yếu giữa ông và tôi là trò chuyện. Những câu chuyện ông muốn nói và tôi muốn nghe phần lớn xoay quanh văn học 1932 – 1945 và những văn nhân thời ấy mà ông là một nhân chứng, một đồng nghiệp. Khi đã được xuất hiện trở lại, được in lại những tác phẩm của mình viết trước 1945 và trong thời Hà Nội tạm chiếm, nhà văn Ngọc Giao cảm thấy mình còn được may mắn về cuối đời và trong tâm thế ấy ông nhớ lại các bạn văn thời trẻ đã cùng ông sống và viết trong một thời buổi nhiều hứa hẹn của văn chương nước nhà nhưng cũng nhiều khổ hạnh, tủi nhục của phận người sống bằng ngòi bút trong một đất nước còn nô lệ. Thế thường người già hay hổi tưởng, nhà văn già hay hồi ký nghề văn. Nhà văn Ngọc Giao cũng vậy. Từ tâm thế thương mình tiếc bạn, ở thập niên cuối thế kỷ XX ông đã bắt tay vào viết các chân dung bạn văn. Ý định của ông là phục dựng hết mức có thể trong sự quen biết và hiểu biết của mình những gương mặt lớn của văn học Việt Nam tiền bán thế kỷ XX, khoảng hai mươi người, từ Tản Đà, Phan Khôi, Doãn Kế Thiện, Nhượng Tống, Vũ Bằng, Nguyễn Đỗ Mục, Trúc Khê, Nguyễn Triệu Luật, Phan Trần Chúc đến Trần Huyền Trân, Nam Cao, Nguyễn Bính... Những bài viết ấy được đăng làm ông phấn khởi thấy mình còn có ích, thấy mình trả nợ được bạn bè. Nhân đó một hôm tôi gợi ý ông là có thể làm một tập sách chân dung hồi ký bạn văn của ông. Nhà văn Ngọc Giao nghe vậy tỏ ý băn khoăn không biết có nhà xuất bản nào chịu in không, vả lại ông cũng chỉ mới viết được mấy người, còn thiếu nhiều người đáng viết. Tôi động viên ông là ở tuổi này rồi không thể cầu toàn được, hơn nữa những cái ông đã viết ra cũng đã đủ làm một tập sách mỏng, đủ hấp dẫn bạn đọc, có gì những lần tái bản sẽ bổ sung sau. Dạo ấy tôi nghĩ đến nhà xuất bản Phú Khánh, nơi tôi có những bạn bè quen làm việc, để giới thiệu tập bản thảo của nhà văn Ngọc Giao. Vừa may, tôi nhớ dịp ấy nhà văn Đỗ Kim Cuông từ Nha Trang ghé chơi, tôi đem chuyện này nói, anh nhiệt tình tán thành và đã cầm bản thảo về cho Nhà xuất bản tổng hợp Phú Khánh. Từ đó, tập Đốt lò hương cũ của nhà văn Ngọc Giao được ra đời cuối năm 1992. Ông có viết một lời tựa cho tập sách nhưng không biết vì lý do gì nhà xuất bản không in vào sách. Lời tựa ấy thế này:

“Sen tàn nghe rốn tiếng mưa thu”

Tôi nghĩ nhiều về câu thơ tâm huyết này của Lý Thương Ẩn danh sĩ thuở Thịnh Đường, khi cố nén tuổi già mệt mỏi viết hồi ký về một số nhà văn có tài có đức đã theo nhau về nơi cảnh ảo.

Bạn đọc tôi, hãy coi cuốn sách mỏng manh này là một lá sen tàn còn lưu đọng ít nhiều giọt băng giá của buổi thu – đời văn bút của tôi.

Sách ra, nhà văn Ngọc Giao mừng lắm. Ông tặng mọi người. Ông chờ phản hồi của độc giả và văn giới. Nhưng một sáng sớm năm 1994, ông gõ cửa căn phòng bé nhỏ của tôi gấp gáp. Tôi nhớ mãi sớm ấy. Trời còn rất sớm, nhà văn già trên tám mươi đã đạp xe từ Trung Tự đến nhà người bạn trẻ ngoài ba mươi để đưa một bản thảo viết tay nhờ gửi đăng báo trần tình một việc văn mà ông bị vu là “dựng đứng”. Nét mặt, giọng nói, cử chỉ, thần thái ông sớm ấy ở nhà tôi toát lên một sự đau đớn khôn nguôi.

Sự vụ là từ cuốn Đốt lò hương cũ mà ra. Cụ thể là từ bài viết về Nam Cao. Cụ thể nữa là đoạn kể các nhà văn ở Hà Nội kéo nhau về làng Đại Hoàng ( Lý Nhân , Nam Hà) chơi nhà Nam Cao, theo sự khởi xướng của Nguyễn Bính. Nhà văn Ngọc Giao có mặt trong tốp bạn văn đó và nửa thế kỷ sau kể lại chuyện Nam Cao bắt trộm gà hàng xóm giết thịt đãi bạn. Ông viết: “Trí thúc chúng tôi: “Uống nhanh lên, ăn mạnh lên. Bữa ăn này không thể kéo dài. Kìa trông trời sắp tối, đó là giờ gà qué lên chuồng. Chủ nó đóng cửa chuồng không bao giờ quên kiểm soát, thấy thiếu con gà trống gáy này thì phải biết, nó réo chửi ba đời bảy kiếp đứa nào ăn trộm gà nhà nó. Trí thở gấp gáp hơn: Các cậu cạn bát, nhai nuốt hết cả thịt rượu đi, rồi tháo ngay ra thuyền tẩu cho nhanh, thoát cái đất chết này. Trong khi ấy, tớ và vợ tớ sẽ mau mau đào hố chôn hết lông gà, lòng gà, xương gà ở gốc bụi tre gai. Nếu chậm, chúng nó kéo vào ngay bây giờ thì nhục nhã lắm... Chúng tôi, không lưỡng lự, làm theo lời Trí, nốc cho nhanh, nhai cho lẹ, chỉ còn trơ mâm gỗ. Trí cả hai tay, vơ vội xương gà bỏ bị, gật đầu chào chúng tôi, nhảy vội xuống sân, biến vội sau bụi tre trong bóng tối đang đổ xuống.”

Câu chuyện này được nhà văn Ngọc Giao nhớ lại và viết ra đã bị một số người lên tiếng phản đối. Nhà văn Tô Hoàng viết bài “Không thể có chuyện ấy trong cuộc đời Nam Cao” đăng báo Lao Động số ra ngày 14.12.1993. Trên báo này còn một bài viết khác của nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn. Bài của Tô Hoàng đã được tạp chí Tác Phẩm Mới đăng lại trong số 2/1994 ở mục “Ý kiến nhà văn” cùng bài của nhà văn Thanh Châu “Nhân câu chuyện “Nam Cao đãi khách” và của một người ký tên Đào Bích Nguyên “Thật khổ cho ông Nam Cao”. Những ý kiến phản đối Ngọc Giao đều cho ông “bịa đặt hoàn toàn không phù hợp với tính cách và phẩm giá của Nam Cao như mọi người từng biết” (Tô Hoàng). Bữa ăn đó của mấy bạn văn Hà Nội ở nhà Nam Cao tại làng Đại Hoàng không phải như Ngọc Giao kể, mà là thế này theo lời kể của bà vợ Nam Cao cho nhà thơ Bế Kiến Quốc được báo Văn Nghệ cử xuống Nam Định hỏi rõ sự tình: “Thấy bạn văn thơ về chơi, thầy giáo Trí nói với vợ: “Có mấy anh về thăm, muốn uống một bữa rượu. Thế mợ có chạy được thức gì không?” Bà giáo đáp: “Đầy đủ tuốt. Anh không phải lo gì cả!”. Bà quả phụ Nam Cao còn nhớ bà đã giết ba con gà, hai con luộc để nhắm rượu, một con nấu cháo vì Nam Cao bảo bà, sau bữa rượu đám bạn thơ, bạn văn rất thích ăn cháo gà. Bà Nam Cao kể, bà còn mua thêm hai cân thịt bê thui. Rượu ngon có tiếng của vùng Đại Hoàng thì mua ở nhà ông Trương Thống. Khách uống hết lít đầu không ăn thua gì, bà mua thêm lít nữa. Khách vẫn chưa say, bà lại mua lít thứ ba...” (Dẫn theo bài của Tô Hoàng).

Biết thế nào giữa hai người, nhà văn Ngọc Giao và bà quả phụ Nam Cao?

Cả hai người đều có thẩm quyền kể chuyện này, vì là vợ và bạn Nam Cao, mặc dù trong hồi ức của Ngọc Giao về cuộc chơi nhà Nam Cao thì vợ nhà văn không có mặt, chỉ có mấy anh em bạn văn thơ ngồi ăn với nhau. Cùng một sự việc được kể hoàn toàn trái ngược nhau, một bên là bắt trộm gà, một bên là đầy đủ các món mua về, hết thì lại mua.

Chúng ta, những người đọc, nhất là những người đọc chỉ biết văn Nam Cao mà không biết ông trong đời, không có thẩm quyền phán xét đúng sai ở đây. Tin hay không tin, người đọc chỉ có quyền ấy. Người không tin thì bảo Nam Cao viết văn hay nên là người tử tế. Nhà văn ai lại làm thế! Nhà văn như Nam Cao ai lại làm thế! Như vậy nói Nam Cao trộm gà đãi bạn là dựng đứng chuyện để xúc phạm nhân cách một nhà văn đáng kính. Người tin thì bảo chuyện này nếu có cũng là thường, cũng không ảnh hưởng gì đến văn Nam Cao và thái độ của độc giả đối với văn chương của ông. Không phải cứ người viết văn hay là người sống mẫu mực ở đời, và ngược lại, cứ người sống phóng túng phóng đãng ở đời thì không có văn hay. Văn và người không phải bao giờ cũng trùng khớp nhau, thậm chí có khi trái ngược. Điều này Hoài Thanh đã có nói đến khi làm tuyển Thi nhân Việt Nam : “Có người thơ tuyệt đẹp mà đối với tôi lại toàn những cử chỉ rất mực xấu xa. Họ phũ phàng, họ nhỏ nhen... Nhưng thôi, tôi nói ra làm gì. Những cử chỉ xấu kia là bề ngoài; phần sâu sắc nhất trong tâm hồn họ đã ghi lại nơi những vần thơ đẹp. Trái lại có những nhà thơ tử tế với tôi vô cùng mà thơ của họ tôi lại chỉ thích... có hạn”.

Thẩm quyền phát ngôn, xin nhắc lại, trong chuyện này là ở nhà văn Ngọc Giao và bà quả phụ Nam Cao. Họ sống bên cạnh nhà văn. Và thẩm quyền đi cùng trách nhiệm, những phát ngôn có thẩm quyền của họ buộc họ phải chịu trách nhiệm về tính xác thực của chúng. Còn người đọc không biết người thì xin đừng suy từ văn ra người, rồi lấy cái người suy đó áp cho người thật.

Tôi đã hơn một lần dẫn ra trường hợp nhà thơ lớn Trung Quốc Quách Mạt Nhược bóp vú vợ nhà thơ lớn Liên Xô K. Simonov ngay trước mặt nhiều văn nhân nổi tiếng thế giới tại bữa tiệc ở nhà I. Erhenburg giữa thủ đô Moskva khi ông sang dự họp Hội đồng hòa bình thế giới (1953). Ai kể lại chuyện này? Xin thưa: nhà văn lớn Brazil Jorge Amado (1912-2001), người có mặt tại bữa tiệc, đã kể lại chi tiết trong cuốn hồi ký “Hải trình ven bờ” (Navigation de cabotage, Gallimard, Paris, 1996) của mình, và kể xong ông đã công khai bày tỏ lòng ngưỡng mộ người đồng nghiệp Trung Quốc qua hành động đó. Cuốn hồi ký của J. Amado xuất bản năm 1992, được dịch ra nhiều thứ tiếng, không thấy gia đình Quách Mạt Nhược và chính quyền Trung Quốc lên tiếng kiện cáo, phản đối; quan hệ bang giao Trung Quốc – Brazil cũng không vì hành động “sờ vú” của một  phó ban thường vụ quốc hội, một tên tuổi văn hóa lớn Trung Quốc được nhà văn Brazil kể lại thích thú mà bị trục trặc. Tôi đã trích dịch cuốn hồi ký của J. Amado trong đó có đoạn nói về Quách Mạt Nhược và đã đăng báo Tiền Phong nhiều kỳ cách đây hơn mười năm, chỉ thấy bạn đọc thích thú, không thấy có sự cố gì gây hại cho văn chương và ngoại giao nước nhà.

Trở lại buổi sớm đầu năm 1994 nhà văn Ngọc Giao gõ cửa nhà tôi. Ông đưa tôi một tệp giấy gập đôi theo chiều dọc. Đó là hai văn bản nhưng chung một nội dung. Hai văn bản đều do nhà văn Ngọc Giao tự viết tay và có lưu lại những chỗ ông sửa chữa câu chữ. Văn bản thứ nhất là bài viết của nhà văn nhan đề “Vẫn chuyện dựng đứng về Nam Cao”, nói lại ý kiến của Nguyễn Mạnh Tuấn trên báo Lao Động: “Tôi chưa được đọc bài ông Tô Hoàng, nhưng đoán rằng nội dung cũng nghi ngờ lòng chân thật của tôi giống bài ông Nguyễn Mạnh Tuấn, Vậy, tuy mỏi mệt, buông bút ít lâu nay, tôi cố gắng ngồi viết những dòng này thanh minh tấm lòng mình, đồng thời cải chính mấy điểm hiểu sai tôi trên cả hai bài báo.” Văn bản thứ hai cũng mang đầu đề ấy, nhưng có mở ngoặc (thư ngỏ gửi nhà văn Bùi Việt Sơn, tạp chí Lao Động - ở đây Ngọc Giao nhầm báo thành tạp chí). Mở đầu thư ông cho biết đã thân đến tòa soạn trao cho Bùi Việt Sơn bản thảo bài viết “Vẫn chuyện dựng đứng về Nam Cao” nhưng chưa thấy đăng nên ông có thư ngỏ này nói tiếp chuyện cho rõ ràng hơn nữa: “Tôi tha thiết yêu cầu anh, vì văn học, vì thành tâm với một đồng nghiệp già đang đứng trước cửa mồ, đề đạt ý tôi với ban biên tập đăng bài tôi đã đưa anh. Độc giả sẽ nghĩ thế nào về tôi khi họ thấy anh Mạnh Tuấn, Tô Hoàng, với hoài nghi chủ nghĩa, buộc không luận cứ gì chính xác, coi tôi là lão cuội. Anh đã điện cho tôi sáng qua (17/1) rằng sẽ tùy tổng biên tập ở Sài Gòn. Nếu đăng bài tôi ngay, sợ sai tôn chỉ Lao Động. Nó là tạp chí thông tin, không phải là tạp chí văn nghệ. Tôi rất ngạc nhiên. Nếu ban biên tập đã chủ trương như vậy thì cũng không nên đăng bài của hai bạn Tô Hoàng, Mạnh Tuấn”.

Nhà văn Ngọc Giao đau trước hết vì người ta cho ông là dựng đứng truyện về nhà văn Nam Cao, thứ đến là người ta không đăng bài ông nói lại. Chính vì báo Lao Động không đăng bài phản hồi của ông nên ông mới gấp gáp đưa cho tôi để nhờ tôi có thể tìm được chỗ nào đăng lên. Tạp chí Tác Phẩm Mớicũng chỉ đăng bài phê phán Ngọc Giao mà lẽ ra có thể làm một bài phỏng vấn ông, cho ông có dịp trình bày thực hư câu chuyện, khi trụ sở tòa soạn tạp chí ở 65 Nguyễn Du chỉ cách nhà ông ở Trung Tự một đoạn đường.  Hai tờ báo và tạp chí khởi chuyện rồi cũng im lặng luôn. Còn nhà văn Ngọc Giao thì đã không được nói lại và đành ngậm đắng nuốt cay mang theo sự đau của mình xuống mồ.

“Bài viết hồi ký về Nam Cao, tôi viết một hơi một buổi tối mùa hè, hết bài thì hết một tuần nhang. Thưa các bạn, cái từ “dựng đứng lên” đã khiến tôi muốn khóc. Già rồi, nước mắt dễ ứa ra. Tôi xin lấy lương tâm một cây bút già nua mà thề bên linh hồn năm bạn xấu kiếp của tôi là Nam Cao, Nguyễn Bính, Trần Huyền Trân, Thâm Tâm, Nguyệt Hồ: câu chuyện bữa cơm cay đắng ấy là chuyện thật, trăm phần trăm thật. Chuyện đời, thường có những chuyện quá thật đến thành ra không thật (trop vrai pour être vraisemblable). Câu chuyện lũ chúng tôi rủ nhau về Đại Hoàng do Nguyễn Bính khởi xướng đúng như tôi viết trong bài về anh Trí, đơn giản có thế thôi. Một lần nữa, thưa các bạn, tôi cần nhắc lại rằng, trong các bài hồi ký của tôi, viết về Lan Khai, Lê Văn Trương, Vũ Trọng Phụng, v.v..., tôi thường tha thiết, chân thành: “Xin bạn đọc, đọc tôi hãy tin tôi”. Viết hồi ký, người già không biết nói dối, không xuyên tạc, không hư cấu, chỉ lo không đủ sức nói được ra hết sự thực về cuộc đời của bọn hàn sĩ khốn cùng, viết khôn mà sống dại. Tôi chịu trách nhiệm với lịch sử văn học, với người chết và người sống” (nhấn mạnh của tôi – PXN).

Cho đến hôm nay, nghĩa là sau gần hai mươi năm tập sách Đốt lò hương cũ ra đời và sau mười bốn năm nhà văn Ngọc Giao qua đời, trong ngày kỷ niệm một trăm năm sinh của ông, tôi muốn nhắc lại sự đau này của ông từ hai văn bản tôi được ông trao cho. Không phải để minh oan cho Nam Cao hay biện hộ cho Ngọc Giao. Hai ông không cần điều này, nó không làm xấu ai cả. Tôi cũng nói ngay Nam Cao trong tôi là một nhà văn xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại, văn ông tôi luôn thích. Tôi đưa lại chuyện này hôm nay là để nói chúng ta phải thay đổi lối tư duy thần tượng hóa, thần thánh hóa. Phải giải hoặc tư duy. (Tiện thể xin nhắc một trường hợp gần đây. Năm 2009, họa sĩ Trịnh Cung viết bài kể chuyện trước 1975 nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã có lúc có “tham vọng chính trị” muốn bước vào chính trường Việt Nam Cộng Hòa. Bài viết khiến nhiều người nổi đóa vì họ cho Trịnh họa sĩ đã bôi xấu Trịnh nhạc sĩ, “thần tượng” của họ. Nhân dịp đó tôi đã có bài viết nhan đề “Minh bạch lịch sử” đăng ở tạp chí Thế Giới Mới, trong đó tôi cũng đã liên hệ đến trường hợp này của nhà văn Ngọc Giao và dẫn ra chuyện Quách Mạt Nhược nói trên).

Giải hoặc tư duy ở quan hệ văn và người. Không ai biện hộ cho thói vô đạo đức của người văn trong cuộc sống, nhưng không thể lấy đạo đức mà đo văn chương. Cũng vậy, người viết hồi ký luôn đề cao tính chân thực, nhưng tính chân thực đó được bảo đảm bằng sự tin cậy của các quan hệ riêng tư, cá nhân và sự tham dự trực tiếp của người viết với các nhân vật và sự kiện được nói tới. Tính chân thực tin cậy đó là thông qua sự trải nghiệm cá nhân. Người sau đọc Ngọc Giao kể Nam Cao trộm gà đãi bạn không phải là người trong cuộc, không phải là người biết Nam Cao ngoài đời, chỉ đọc văn ông mà nghĩ ông không thể có hành vi ấy, thế là la lên Ngọc Giao viết sai, viết bậy. Hỏi ngược lại người ấy vì sao, khi hắn không biết gì về Nam Cao, chắc câu trả lời là văn thế nào thì người thế ấy! Đó là một kiểu tư duy đáng ngại. Điều này là rất quan trọng khi ta còn có một bộ phận văn học mà nếu xét người thì dễ loại văn.

Hơn nữa, chính cách suy xét cảm tính và hồ đồ này là một nguyên nhân khiến trong văn học Việt Nam , thể hồi ký, tự truyện không được phát triển. Hẳn mọi người còn nhớ các hồi ký Cát bụi chân ai và Chiều chiều của nhà văn Tô Hoài, tự truyện Lê Vân yêu và sống của diễn viên Lê Vân đã vấp phải những phản ứng thế nào dưới góc độ cứ luận người mà suy, bất chấp các tác giả nói chuyện từ thẩm quyền và kinh nghiệm của họ. Cho nên nghệ sĩ nhân dân Thanh Hoa đã thôi ngay ý định viết hồi ký đời nghệ thuật của mình, vì sợ hãi những điều thật mình đã sống, đã trải, kể ra lại động người này chạm người khác và lại bị búa rìu dư luận cho là vu khống, dựng đứng. Ngay mới đây thôi, dịp kỷ niệm 10 năm mất Trịnh Công Sơn (lại họ Trịnh!), người yêu Dao Ánh của ông trao cho gia đình nhạc sĩ ba trăm bức thư tình của hai người  viết trong mấy chục năm qua và cho phép xuất bản. Tập sách Thư tình cho một người in ra đã có những ý kiến rằng là lợi dụng tên tuổi người nhạc sĩ nổi tiếng để kinh doanh, rằng làm thế là không đúng về mặt đạo lý, tình cảm khi công khai chuyện riêng tư của một người, nhất là người đó lại đã mất. Những người nói vậy quên rằng trên thế giới đã có nhiều tập thư từ của những người nổi tiếng mất đi được người thân, bạn bè công bố và xuất bản, cả bán đấu giá. Như ở Pháp, con gái của Simone de Beauvoir (1908-1986) đã cho xuất bản các bức thư của mẹ mình viết cho người tình là nhà văn Mỹ Nelson Algren trong suốt mười bảy năm (1947-1964) với nhan đề Thư gửi Nelson Algren. Mối tình xuyên Đại Tây Dương (Lettres à Nelson Algren. Un amour transatlantique, 1997). Bởi một lẽ đơn giản, đối với những người nổi tiếng, các tài liệu của họ và về họ đều cung cấp thêm những hiểu biết về cuộc đời và sự nghiệp của chính họ, về xã hội và thời đại mà họ sống, do đó chúng là một nguồn tư liệu cần thiết cho việc nghiên cứu, tìm hiểu và đánh giá một nhân vật lịch sử, một thời đại lịch sử.

Hai văn bản nhà văn Ngọc Giao trao tôi buổi sớm đầu năm 1994 là muốn được đăng báo giãi bày sự thật và tấm lòng. Ở văn bản phần hai, ông có nhận xét về những người nói lại ông. Đối với người cùng thời ông sống, nhà văn cảm ơn bạn già Mai Lĩnh tiên sinh: “Cụ cũng có vài lời nghiêng về cái vô tâm vô tội của tôi đối với Nam Cao. Tôi xin nhờ anh Sơn chuyển lời tôi chân thành cảm ơn cố nhân Mai Lĩnh của tôi. Bác Mai Lĩnh ơi, “bác già, tôi cũng già rồi”, chúng ta đã sống một thời, và giờ đây chúng ta cũng sắp rủ nhau “đi”. Chúng ta đã sống quá nhiều, đau đớn quá nhiều rồi, nên dễ hiểu nhau, dễ thương nhau...” Còn về bài của Thanh Châu “Coi tôi là lầm lẫn, mặc dầu tuổi ông với tôi cũng ngang nhau. Khôi hài! Ông già này bảo ông già kia là lẩm cẩm. Những dòng ông viết ngấm ngầm dấu diếm một nỗi tị hiềm tôi không tiện nói ra đây. Tôi chỉ cảm thấy xót xa tình bằng hữu thâm giao giữa ông với tôi cùng dắt tay nhau vào nghề văn bút từ 1929. Đọc bài ông, tôi chỉ mỉm cười, thương bạn.” Đối với người lớp sau, nhà văn nhận thấy “Anh Mạnh Tuấn viết về tôi với giọng văn nhẹ nhàng, nhã nhặn, coi như nhắc một chuyện vui, không hề có chút gì ác ý. Rất cảm ơn anh.” Còn về bài của Đào Bích Nguyên: “Tác giả là một anh son trẻ nào đó tôi không còn muốn nhớ. Anh nói những điều quái dị, quá ư xấc xược và vu khống. Nhưng tôi không bận ý. Tôi tha thứ những lời thóa mạ vu khống đó đối với một người già. Anh cứ tiếp tục sống đi, viết đi. Rồi đây anh sẽ hối tiếc nhiều. Ông cha đã dạy: “Lời nói đọi máu”. Vu khống là một thói hèn, người cầm bút có kiến thức, có đạo lý, không nên phạm.”

Sự đau của nhà văn Ngọc Giao đã theo ông về bên kia thế giới. Chuyện bài viết của ông về Nam Cao có thể khép lại ở đây. Nhưng vấn đề gợi ra từ đó như tôi đã nói là một vấn đề tư duy thì còn để chúng ta suy nghĩ được nhiều. Tôi chỉ tiếc là sau vụ việc đó nhà văn cảm thấy buồn phiền, đau đớn, cộng với tuổi cao sức yếu, khiến ông chán nản không thực hiện được ý định làm cuốn Đốt lò hương cũ II, trong đó ông tính viết cả về hai nhà văn, nhà báo ở Sài Gòn đầu thế kỷ XX là Phan Văn Hùm và Bùi Quang Chiêu. Một nguồn tư liệu văn học sử qua ký ức của người trong cuộc vì thế cũng đã không được viết ra và lưu giữ. Đó quả cũng là một thiệt thòi đáng tiếc cho người đọc và văn giới.

Hà Nội, cuối tháng 4.2011. Phạm Xuân Nguyên

(Bài đã đọc tại cuộc kỷ niệm 100 năm sinh nhà văn Ngọc Giao do Hội Nhà văn Việt Nam và gia đình tổ chức tại Hà Nội, 5.5.2011)

     Người trích đăng :TQS , ngày 22 tháng 6 năm 2012.